Flow: buitengewone prestaties zijn écht mogelijk

TL;DR. Hoe we allemaal net als voetballer Youri Tielemans tot uitzonderlijke prestaties in staat zijn, wanneer we een flow-fase van inspiratie en ‘heerlijk bezig zijn’ bereiken.

Oostende, een zondag avond in februari. 59ste minuut. Anderlecht-kapitein Hanni wordt gewisseld bij een 1-1 stand. Youri Tielemans mag het veld op. Kan hij Anderlecht aan een belangrijke uit-overwinning helpen? Acht minuten later, 67ste minuut. Een gefocuste Tielemans schiet op goal. Poeier met rechts. Prachtgoal!

https://media.giphy.com/media/GBenHZmZMpo8o/source.gif

De wedstrijd lijkt te kantelen, 1-2 voor Anderlecht. Twee minuten later, 69ste minuut. Je ziet Tielemans opnieuw in opperste concentratie bal aan de voet vooruit stormen. Knal met links. Opnieuw richting kruising. Wereldgoal. Net dat tikkeltje mooier nog dan de vorige. 1-3 voor Anderlecht. Wedstrijd beslist. Tielemans de held!

Jan Mulder sprak na de wedstrijd over voetenwerk van een magiër.

De magie van de twee doelpunten zat ‘m vooral in de tijdsspanne na de eerste. Youri Tielemans voelde aan zijn voet, aan een vogel in de lucht of een signaal uit de hemel waar wij allang niet meer in geloven: er zit nog eentje in. Zelden was een voetballer zo begerig.

Onmiddellijk moest ik denken aan het boek ‘Flow’ van Mihaly Csikszentmihalyi. Het concept kende ik al veel langer. Wie kent het niet: dat heerlijke gevoel van ergens helemaal in op te gaan en de tijd te vergeten. Een gevoel van inspiratie en heerlijk bezig zijn.

Het permanent toepassen is lastiger. In mijn rol als Manager die mocht samenwerken met heel wat creatieve mensen, was het zeker een hulpmiddel om die specialisten (designers, copywriters, programmeurs…) beter te laten presteren. Je probeert context en omgeving te creëren die een ‘flow’ fase bij hen stimuleert. Door hen voldoende te prikkelen dat ze zichzelf overstijgen en bijleren, maar niet te veel dat ze zich volledig vastrijden.

In 2013, op de Google I/O Conference verwoordde Google oprichter Larry Page het als volgt:

Ik houd ervan om naar Burning Man te gaan. Het is een omgeving waar mensen nieuwe zaken mogen uitproberen. Ik denk dat we als technologists veilige plaatsen moeten hebben waar we nieuwe zaken mogen uitproberen en het effect op mens en maatschappij mogen ondervinden zonder dat we het voor de héle wereld moeten uitrollen.

Om ideale flow-activiteiten te bereiken, hebben we een gevoel van ontdekking nodig. Een creatief gevoel. Bij velen is de trigger een deadline. Of een belangrijk moment. De stress van competitie; de spanning van een grote presentatie. Het stuwt je naar een hoger niveau. En leidt tot een staat van bewustzijn waarvan je het bestaan niet kende. Op zijn beurt betekent het dat de vaardigheid of activiteit die jij ontwikkelt, moet blijven groeien en complexer wordt, zodat het nog steeds voor groei en uitdaging zorgt om het zinvol te maken.

Want bij velen kan het omgekeerde op termijn leiden tot burn-out of bore-out. Twee kanten van dezelfde medaille?

De negen componenten van een flow-fase

71cjvbg4prl

Csikszentmihalyi beschrijft in “Flow” negen componenten van zo’n flow-fase. Hoe meer je er hiervan kunt bereiken, hoe sterker je het gevoel zal hebben in totale controle te zijn:

1/ Uitdagende bezigheid die vaardigheden vereist

Dat evenwicht uitdaging-vaardigheden bereik je wanneer je het vertrouwen hebt dat jouw vaardigheden van die aard zijn om de gewenste uitdaging aan te gaan.

Het moeilijkste aan voetballer zijn, is vaak dat je moet wéten wanneer op goal te schieten. En vooral wanneer niét te trappen. In ploegsporten is er namelijk altijd een alternatief. Topvoetballers beheersen die vaardigheid.

2/ Concentratie: afleidingen worden uit het bewustzijn geweerd

Actie-aandacht bewustzijn is de fase waarbij je volledig opgeslorpt wordt in een activiteit, met een tunnelvisie die al het andere uitsluit.

Heel wat mensen zien voor een wedstrijd voetballers met oortjes rondlopen. Het lijkt wat asociaal. Voor topsporters kan dat deel van de voorbereiding zijn. Ze proberen in opperste concentratie te geraken.

3/ De bezigheid heeft een duidelijk doel

Duidelijke doelstellingen waarbij je perfect weet wat van je wordt verwacht en wat je wil bereiken. De relatie tussen coach en speler is hierbij cruciaal. Als er vertrouwen is, maximaliseer je de kansen op een topprestatie.

Een invalbeurt bij een gelijke stand geeft voetballers ook een duidelijk signaal. Het is aan jou! Je mag beslissend zijn. Zéker als je de rol van nummer tien krijgt, achter de spitsen. Je wil de ploeg naar de overwinning helpen.

4/ De bezigheid verschaft onmiddellijke feedback

Ondubbelzinnige feedback, wat betekent dat je permanent real-time feedback krijgt, waardoor je je tactiek kunt bijstellen.

Bij heel wat teamsporten is het duidelijk dat supporters en coach regelmatig laten weten hoe je aan het presteren bent. Bij slechte prestaties kan dit tot striemend gefluit, of eventueel tot een vervanging leiden. Bij een goede prestatie stimuleert het je om dat tikkeltje méér te durven. Gejuig als dopamine.

5/ Handelen met een intense maar moeiteloze betrokkenheid

Concentratie op de taak die je te wachten staat. Essentieel is dat je 100% gefocust bent. Ik ben altijd overtuigd geweest dat een voetballer laten invallen die én sterk in zijn schoenen staat én zich goed kan concentreren, een enorm wapen kan zijn.

6/ Alles onder controle hebben

Dat gevoel van controle wordt verhoogd wanneer je voelt dat je acties het resultaat van het spel kan beïnvloeden. Een invalbeurt als die extra adrenaline-shot. 

7/ Verlies van het bewustzijn van het zelf

Verlies van het bewustzijn van het zelf gebeurt wanneer je niet steeds zelfbewust bent van je acties en successen. Je opereert vanuit intuïtie, in een soort roes. 

8/ De transformatie van de tijd

Transformatie van de tijd vindt plaats wanneer je je niet meer bewust bent van de tijd, omdat je in het nu volledig gefocust bent. Uren lijken dan typisch voorbij te gaan in enkele minuten. 

9/ De optimale ervaring is zo aangenaam dat het een doel op zichzelf wordt

Een autotelische ervaring bereik je wanneer je gedreven wordt zonder externe beloning. De motivatie is intrinsiek. Csikszentmihalyi maakt onderscheid tussen twee typen persoonlijkheden:

  • Autotelische persoonlijkheid: gemotiveerd door een intern doel
  • Exotelische persoonlijkheid: gemotiveerd door een extern doel

‘Autotelisch’ is een woord dat is samengesteld uit de Griekse woorden auto (zelf) en telos (doel). Een autotelische activiteit verrichten we om die activiteit zelf, de ervaring is het voornaamste doel.

Als je de prestatie van Tielemans die dag, in die specifieke tijdsspanne zou ontleden, zou je wellicht tot de conclusie komen dat zo goed als alle voorwaarden vervuld waren.

In interviews met hem moet ik ook vaak aan “een gelukkig mens” denken. Goed voelen. Welbehagen. Belangrijke zaken om topprestaties te kunnen leveren. Csikszentmihalyi heeft dit heel zijn leven bestudeerd en kwam tot de conclusie (met behoorlijk veel bewijsmateriaal) dat mensen het gelukkigst zijn wanneer ze hun uiterste best doen om iets te bereiken.

Ze bereiken in die situaties een soort van ecstase. Het woord ecstase komt van het Griekse ecstasis, wat betekent dat “je buiten jezelf kunt stappen”. Plato beschreef ecstasis al als een alternatief stadium waarbij ons normaal bewustzijn volledig verdwijnt en vervangen wordt door een intense euforie en een krachtige connectie met een grotere intelligentie. 

Huidige wetenschappers hebben hier lichtjes andere begrippen en beschrijvingen voor. Ze noemen de ervaring vaak ook ‘groepsflow’. Psycholoog Keith Sawyer spreekt over een “peak state”, waarbij de groep op het hoogtepunt van zijn kunnen presteert. Bij snelle veranderingen is het belangrijker dan ooit dat die groep actie en bewustzijn kan doen versmelten. En zich onmiddellijk aanpast door te improviseren. 

Bij voetbalwedstrijden spreekt men typisch over een Plan A en een Plan B. Dat Plan B kan al eens een probleem zijn voor heel wat teams.

Die bewuste geest is een sterke tool, maar traag. En kan slechts beperkte informatie in één keer verwerken. Het onderbewustzijn, daarentegen, is heel wat efficiënter. Het kan veel meer data in een korter tijdsbestek verwerken. In ecstasis neemt het bewustzijn een pauze, en neemt het onderbewustzijn het over. Terwijl dit gebeurt, zijn er een aantal prestatie-verhogende neurochemicaliën die het systeem binnendringen, waaronder norepinephrine en dopamine. Beide chemicaliën versterken focus, de reactietijd van spieren, en patroonherkenning.

Met het onderbewustzijn aan het roer en neurochemicaliën aan de oppervlakte, kunnen voetballers opeens uitzonderlijke prestaties leveren.

Flow is dus niet iets dat enkel atleten of topsporters overkomt. In elke activiteit kan je ongelooflijk productief worden en een besef van tijd verliezen wanneer je helemaal gefocust bent. Je geraakt dan in flow.

Mijn geniale flow-momenten tijdens een voetbalwedstrijd zijn jammer genoeg altijd enorm schaars gebleven. 🙂 Maar ik ben me wel bewust van een aantal elementen die kunnen helpen om regelmatig tot flow te komen, zowel voor de voorbereiding van een sportprestatie of een ander meer zakelijk event.

Flow-triggers

1/ Power Pose aanmeten

Harvard psychologe Amy Cuddy heeft een populaire TED talk over lichaamstaal. Cuddy ontdekte dat twee minuten “powerpose” – een soort van dominante houding (zoals “Wonder Woman”: handen in de heupen, ellebogen breed, benen stevig verankerd) zowel psychologie als fysiologie verandert.

In haar onderzoek namen de mensen die zich deze houding wisten aan te meten méér en vaker risico. Twee minuten van deze houding was voldoende om de hoeveelheid dominante hormoon testosteron met 20% te vermeerderen en het stresshormoon cortisol met 15% te doen verminderen.

Hoewel dit soort studies en werk nog in zijn kinderschoenen zit, suggereren deze bevindingen dat er een nauwere link bestaat tussen onze geest en ons lichaam dan velen vermoeden.

Voor een voetballer zoals Tielemans kan ik me perfect voorstellen dat hij naar aanloop van de wedstrijd, en de minuten voor zijn invalbeurt, speciale aandacht heeft voor zijn ademhaling. Hij was ook goed opgewarmd. En volledig opgepompt. Bij vele spelers die topprestaties leveren kan je alleen al aan hun lichaamshouding een soort van dominantie zien. Al die zaken – ademhaling, opwarming, lichaamshouding – dicteren wat het brein aan chemicaliën loslaat. Om goed te kunnen presteren moet je je lichamelijk goed voelen, niet alleen vlak voor de match, maar ook de dagen ervoor.

Want als je zoals Tielemans een context kan creëren waarin je het meeste kans hebt om in “flow” te geraken, dan heb je altijd kans je concurrentie op een bepaald moment de verdoemenis in te spelen.

2/ Besef dat het niet rond JOU draait

Het “Jeruzalemsyndroom”, voor het eerst in 1930 ontdekt, is een tijdelijke vlaag van waanzin dat veroorzaakt wordt door een bezoek aan één van ’s werelds meest heilige plaatsen. Je kan het het best zien als een overdosis aan spiritueel ontzag, waarbij historische betekenis en religieuze kracht samen de wat onvoorbereide persoon overweldigen. Af en toe treft het mensen met bestaande psychische aandoeningen; meestal raakt het mensen met vrome religieuze overtuigingen. Heel zelden velt het ook de gemiddelde toerist. Psychologen noemen deze reactie “extreme ego inflatie.”

Op elk moment, hoe fantastisch ook jouw ‘zone-ervaring’, helpt het te beseffen dat het niet rond jou draait. In groepssporten is het gelukkig makkelijk(er) om met beide voeten op de grond te blijven. Daar wordt constant op onbaatzuchtigheid gewezen, voor alle mogelijkheden die het creëert.

Zelfs op mijn niveau van amateur-voetbal krijg ik bij élke wedstrijdvoorbereiding nog steeds te horen dat ik op tijd de bal moet afspelen. 🙂

Maar bij andere atleten of artiesten in ‘flow’ is dat allerminst vanzelfsprekend. Voor hen is het belangrijk hen te wijzen op hun dagelijkse rollen en verantwoordelijkheden. Boeddhistisch leraar en auteur Jack Kornfield herinnert ons in die context eraan dat na de ecstase de was volgt: “after the ecstasy, the laundry.”

3/ Besef dat het niet over NU gaat

Als iets moeiteloos gaat of lijkt te gaan, is er altijd een keerzijde. De combinatie van al die neurochemicaliën die belonen – die eindeloze inspiratie – het kan verslavend werken. Wanneer mensen die moeiteloze ecstase beleven, beslissen sommigen dat dit de manier is dat ze (constant) willen leven. In een staat van voortdurend gemak. Ze worden blisss junkies, jagen grote risico’s na, weigeren iets te doen tenzij ze “go with the flow” kunnen bereiken.

De notie dat hard werk en volharding in moeilijke momenten hierin ook een rol speelt, gaat bij velen vaak verloren. In 2014 schreef Ryan Holiday een bestseller over dit onderwerp, The Obstacle Is the Way. Het boek geeft een modernere kijk op de claim van de Romeinse stoicijn Marcus Aurelius dat de belemmering tot actie net die actie mogelijk maakt. Wat in de weg staat, wordt de weg.

Dat is zeker het geval in fases van ecstase. Die hele moeiteloze inspanning vergt heel wat werk. VS-ondernemer gebruikt hiervoor graag het woord ‘hustle’. In het geval van Tielemans moeten we beseffen dat de hustle op het trainingsveld gebeurt, jaren aan een stuk.

4/ Besef dat iedereen onvolmaakt is

Op het gevaar af om op het einde van dit artikel al te poëtisch te klinken, maar alle topprestaties hoog in de wolken suggereren ook dat er lager op de grond werk wacht. Het leidt tot de paradox van kwetsbare kracht. Extase ontslaat een persoon niet van zijn menselijkheid. Het verbindt hem ermee.

Wanneer we gebroken (aka vervang door: fysiek/mentaal gekwetst, blut, ontslagen…) zijn, ontdekken we net wat mogelijk is. Japanners kennen dit in het woord wabi-sabi of het vermogen om schoonheid te vinden in imperfectie. Breekt een vaas per ongeluk, dan gooien ze de stukken niet weg. Ze proberen de vaas ook niet op te lappen om het ongeluk te verbergen. In plaats daarvan nemen ze gouden lijm en zetten ze zorgvuldig alles weer in elkaar, zodat de unieke barsten het object mooier maken.

Zij die zich deze triggers toeëigenen zullen misschien niet vanop dertig meter aan 124 km/uur of meer wondermooi in doel trappen, maar hebben wellicht meer kans een tijd lang in ‘creatieve flow’ of ‘in de zone’ te vertoeven. 

Belangrijkste inspiratie:

  1. […] ze meer en willen ze voor de ploeg vechten. Youri Tielemans die zich opperbest voelde en af en toe in flow kon voetballen, was een positief teken aan de […]

    Beantwoorden

Geef een reactie

%d bloggers liken dit: